Venezuela–ABD ilişkileri, klasik bir diplomatik gerilimden çok daha fazlasını ifade ediyor. Bu ilişki, enerji politikasıyla ideolojinin, yaptırımlarla iç siyasetin, küresel güç mücadelesiyle bir ülkenin gündelik hayatının iç içe geçtiği çarpıcı bir örnek. Bugün Venezuela’nın yaşadığı ekonomik çöküşü yalnızca “kötü yönetim” ya da “ABD yaptırımları” gibi tek başlık altında açıklamak mümkün değil. Ortada, birbirini besleyen ve derinleştiren çok katmanlı bir kriz var.
Hikâyenin çıkış noktası petrol. Venezuela, kanıtlanmış petrol rezervleri açısından dünyada ilk sıralarda yer alıyor. Uzun yıllar boyunca bu zenginlik, ülkeye ciddi döviz geliri sağladı. Ancak petrol gelirine aşırı bağımlılık, ekonominin geri kalanını zayıf ve kırılgan bıraktı. Hugo Chávez döneminde petrol gelirleri sosyal harcamalarla geniş kitlelere aktarıldı; bu, kısa vadede yoksulluğu azalttı ama üretim kapasitesini artırmadı. Devlet büyüdü, ekonomi çeşitlenmedi.
ABD ile gerilimin asıl tırmandığı nokta da burada ortaya çıktı. Chávez’in izlediği anti-Amerikan söylem, kamulaştırmalar ve ABD şirketlerinin ülkedeki faaliyetlerinin sınırlandırılması, ilişkileri hızla gerdi. Nicolás Maduro döneminde ise bu gerilim açık bir krize dönüştü. ABD, Venezuela’yı otoriterleşme, seçimlerin meşruiyeti ve insan hakları ihlalleri üzerinden hedef alarak ağır ekonomik yaptırımlar uygulamaya başladı.
Bu yaptırımların merkezinde petrol sektörü yer aldı. Venezuela’nın petrol ihracatının büyük bölümü ABD pazarına yönelmişken, bu kanalın kapanması ülkenin döviz gelirlerini adeta kesti. Döviz geliri olmayınca ithalat yapılamadı; ithalat yapılamayınca gıda, ilaç ve temel tüketim mallarında ciddi kıtlıklar ortaya çıktı. Enflasyon kontrolden çıktı ve ekonomi hızla dolarize oldu. Bugün Venezuela’da fiyatlar fiilen dolar üzerinden belirlenirken, halkın büyük bölümü bu dolara erişemiyor.
ABD açısından bakıldığında yaptırımlar, “rejimi değiştirme” amacıyla uygulanan bir dış politika aracı olarak sunuldu. Ancak pratikte bu yaptırımların en ağır bedelini siyasi elitler değil, sıradan Venezuelalılar ödedi. Gelirler çöktü, göç arttı, orta sınıf neredeyse tamamen ortadan kalktı. Bu tablo, yaptırımların etkinliği konusundaki tartışmaları da beraberinde getirdi. Rejim yerinde dururken, ekonomi çöktü.
Öte yandan krizi yalnızca ABD’ye bağlamak da eksik olur. Venezuela’nın uyguladığı katı döviz kontrolleri, fiyat baskıları ve üretimi caydıran politikalar, ekonominin kendi kendini onarma kapasitesini yok etti. Devlet, petrol gelirleri varken hatalarını örtebildi; gelirler düşünce ise sistem çöktü. Kurumsal yapı zayıftı, merkez bankası bağımsız değildi ve güven hızla kayboldu.
Son yıllarda ise ilginç bir tablo ortaya çıkıyor. Küresel enerji dengelerinin değişmesi ve ABD’nin alternatif petrol kaynaklarına duyduğu ihtiyaç, Venezuela’ya yönelik yaptırımların kısmen gevşetilmesini gündeme getirdi. Bu durum bize şunu gösteriyor: Uluslararası ilişkilerde ilkeler kadar çıkarlar da belirleyicidir. Dün “izole edilmesi gereken ülke” olarak görülen Venezuela, bugün enerji denkleminde yeniden konuşulur hâle gelmiştir.
En nihayetinde Venezuela–ABD krizi, modern dünyada ekonomik yaptırımların, ideolojik
çatışmaların ve kaynak bağımlılığının nasıl yıkıcı sonuçlar doğurabileceğini gösteren ders
niteliğinde bir örnek sunuyor. Bir ülke, zengin yeraltı kaynaklarına sahip olabilir; ama doğru kurumlar, çeşitlenmiş bir ekonomi ve öngörülebilir bir politika çerçevesi yoksa bu zenginlik refaha değil, kırılganlığa dönüşür. Venezuela’nın hikâyesi tam olarak bunu anlatıyor.
