Enflasyon çoğu zaman tek boyutlu anlatılır: Fiyatlar artar, herkes fakirleşir. Oysa ekonomi bu kadar basit işlemez. Enflasyon yalnızca bir fiyat artışı değil, aynı zamanda servetin el değiştirdiği bir mekanizmadır. Bu mekanizmayı anlamak için iktisatta uzun yıllardır bilinen ama pek konuşulmayan bir kavrama bakmak gerekir: Cantillon Etkisi.
18. yüzyılda yaşamış İrlandalı iktisatçı Richard Cantillon’un ortaya koyduğu bu yaklaşım, paranın ekonomiye eşit dağılmadığını ve bu nedenle enflasyonun herkesi aynı şekilde etkilemediğini söyler. Temel fikir basittir: Paraya ilk ulaşanlar kazanır, en son ulaşanlar kaybeder.
Bu süreci adım adım düşünelim.
Merkez bankası para arzını artırdığında, bu para ekonomiye doğrudan tüm bireylere eşit şekilde dağılmaz. Önce finansal sistemin içine girer: bankalara, büyük şirketlere, kamu harcamalarına. Bu kesimler yeni yaratılan paraya henüz fiyatlar tam artmamışken erişir. Yani henüz enflasyon tam yansımamışken harcama yapma imkânına sahiptirler.
Buna karşılık sabit gelirli kesimler—maaşlı çalışanlar, emekliler—bu paraya çok daha geç ulaşır. Onların gelirleri genellikle gecikmeli olarak artar. Ancak bu süre zarfında fiyatlar çoktan yükselmiş olur.
Ortaya çıkan tablo şudur:
Yeni para → önce finansal sisteme girer → varlık fiyatları artar → fiyatlar genele yayılır → sabit gelirli kesim geriden gelir
Bu zincir, enflasyonun neden yalnızca bir fiyat sorunu değil, aynı zamanda bir gelir dağılımı sorunu olduğunu açıkça gösterir.
Türkiye gibi yüksek enflasyon yaşayan ekonomilerde Cantillon Etkisi çok daha belirgin hale gelir. Çünkü para arzı genişlemesi ve kredi büyümesi hızlıdır. Bu süreçte paraya erken erişebilen kesimler-örneğin büyük firmalar, finansal yatırımcılar-varlık fiyatlarındaki artıştan önemli ölçüde fayda sağlar.
Gayrimenkul fiyatlarının hızla yükseldiği bir dönemi düşünelim. Bu artıştan en çok kim
faydalanır? Zaten varlığı olanlar. Çünkü yeni krediye erişebilen, yatırım yapabilen kesim, fiyatlar yükselmeden önce alım yapar. Daha sonra fiyatlar arttıkça servetleri katlanır.
Buna karşılık kira ödeyen, birikimi olmayan ya da krediye erişemeyen kesimler için durum tam tersidir. Onlar için artan fiyatlar yalnızca yaşam maliyetinin yükselmesi anlamına gelir.
Bu nedenle enflasyon, yüzeyde herkesi etkileyen bir sorun gibi görünse de derinde eşitsizliği artıran bir mekanizma olarak çalışır.
Bir başka önemli boyut da finansal varlıklar üzerinden ortaya çıkar. Borsa, altın, döviz gibi
varlıklar genellikle enflasyonun erken aşamalarında değer kazanır. Bu varlıklara yatırım
yapabilen kesimler, enflasyona karşı kendini koruyabilir. Ancak finansal okuryazarlığı düşük ya da tasarruf imkânı sınırlı olan kesimler bu fırsatlardan yararlanamaz.
Bu noktada şu soruyu sormak gerekir:
Enflasyon gerçekten herkesi aynı ölçüde mi etkiliyor?
Cevap elbette “hayır”.
Cantillon Etkisi bize şunu söyler: Enflasyon, ekonomide görünmeyen bir yeniden dağıtım
mekanizmasıdır. Paranın dolaşıma giriş sırası, kimlerin kazandığını ve kimlerin kaybettiğini belirler.
Bu çerçevede ekonomi politikalarının yalnızca enflasyon oranına odaklanması yeterli değildir. Aynı zamanda bu enflasyonun kimler üzerinde nasıl bir etki yarattığı da analiz edilmelidir.
Sonuç olarak, enflasyonu yalnızca “fiyatlar artıyor” diye okumak eksik bir analiz olur. Asıl
mesele, bu artışın arkasındaki dağılım etkisini görmek ve şu gerçeği kabul etmektir:
Enflasyon, herkesi fakirleştirmez. Bazılarını daha zengin yapar.
